Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại

Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại

Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại

Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại

Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại
Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại
Campuchia - Nhiều bức tượng bị mất cắp đang hồi hương, nhưng có những thứ không thể trở lại

Trong khi chúng ta làm lễ hồi hương cho nhiều cổ vật Khmer trị giá 50 triệu đô la thì thiệt hại cho xã hội Campuchia là vĩnh viễn.  

"Không thể phục hồi những thiệt hại đã gây ra cho Campuchia bởi nhiều thập kỷ cướp bóc".
Kim tự tháp Khmer cổ đại ở Koh Kher, Campuchia. Ảnh: Ivan Synieokov / Alamy

Hôm cuối tháng 1, Bộ Văn hóa và Nghệ thuật Campuchia đã công bố việc trả lại những cổ vật bị đánh cắp ở Đông Nam Á với số lượng đáng kể nhất từ trước đến nay, hơn 100 đồ vật cổ Khmer với giá trị ước tính 50 triệu đô la được Douglas Latchford thu thập trong suốt sáu thập kỷ qua.
Sau khi qua đời vào tháng 8 năm 2020, Latchford đang phải đối mặt với các cáo buộc của liên bang Mỹ về vai trò được cho là chủ chốt từ những năm 1960 trong các vụ cướp bóc và buôn bán cổ vật Khmer từ Campuchia và Thái Lan. Các cuộc điều tra đã bắt đầu chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc hình thành các bộ sưu tập nghệ thuật Đông Nam Á ở phương Tây - bao gồm cả một số viện văn hóa danh giá nhất của Mỹ - và sự tàn phá tàn bạo các công trình di sản kiến trúc Khmer. Con gái của ông đã thừa kế và đồng ý trao lại bộ sưu tập. Latchford, theo tên khai sinh là một công dân Anh, hoạt động ở Bangkok và London. Mặc dù việc tịch biên các cổ vật Khmer của gia đình Latchford đang nắm giữ vẫn chưa rõ ràng, nhưng người ta hiểu rằng nó được phân chia giữa hai địa điểm này. 
Việc trả lại đã được một số người coi là một "món quà" cho người Campuchia. Nhưng thay vì tôn vinh một cô con gái đang tự giải thoát mình khỏi vòng vây các cáo buộc của tòa, chúng ta nên khen ngợi những người đã làm việc không mệt mỏi để sáng tỏ và ngăn chặn nạn cướp bóc nghiêm trọng cổ vật và các mạng lưới buôn bán có liên quan như chính quyền Campuchia, chính quyền Hoa Kỳ, các học viện và các tổ chức phi chính phủ, bao gồm cả Chasing Aphrodite, Trafficking Culture and Heritage Watch.
Với việc ngày càng thiết lập tốt các phương pháp chứng minh về nguồn gốc, khuôn khổ pháp lý và quy tắc đạo đức, rất khó để có ý đồ về việc buôn bán bất hợp pháp quy mô lớn xuyên quốc gia đã từng xảy ra khắp nơi không chỉ Campuchia. Thái Lan, được khích lệ bởi những thành công của Campuchia trong những năm gần đây, đã tăng cường nỗ lực thu hồi các tác phẩm nghệ thuật bị cướp phá của họ. Hai lanh tô của ngôi đền thế kỷ 11 dự kiến sẽ được trả lại vào tháng 3 từ Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á, San Francisco. Các yêu cầu hồi hương khác đang được tiến hành. Hoạt động cướp bóc tràn lan cũng đã diễn ra ở Syria, Iraq và các khu vực khác ở Trung Đông của Nhà nước Hồi giáo cũng đã khiến các cơ quan chính phủ ở phương Tây giám sát chặt chẽ hơn nhiều hoạt động buôn lậu cổ vật quy mô toàn cầu. Các khía cạnh của việc buôn bán cổ vật bất hợp pháp đang được soi rọi dần.
Tuyên bố của Campuchia nên được coi là một thắng lợi lớn cho những người ủng hộ việc quản lý chặt chẽ hơn thị trường nghệ thuật quốc tế. Hai thời điểm quan trọng trong cuộc chiến này là quyết định muộn màng vào năm 2008 của Hiệp hội Giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Hoa Kỳ và Hiệp hội Bảo tàng Hoa Kỳ về việc tuân thủ công ước UNESCO năm 1970 về việc cấm buôn bán tài sản văn hóa và cuộc chiến pháp lý cấp cao về "Chảy máu cổ vật" của người Khmer chống lại Sotheby's vào năm 2012 bởi quận phía Nam của New York với sự tham vấn của chính phủ Campuchia.
Việc giải quyết thành công trường hợp của Sotheby’s vào năm 2014 đã dẫn đến việc trả lại một tác phẩm điêu khắc hoành tráng vào thế kỷ 10 đã bị phá hủy một cách dã man khỏi đài thờ của nó tại đền Koh Ker ở đông bắc Campuchia, nơi nó đã nằm yên trong hơn một thiên niên kỷ. Các tài liệu của tòa án Hoa Kỳ cáo buộc "nhà sưu tập", được xác định như Latchford, đã mua bức tượng vào những năm 1970 khi biết rằng nó vừa bị cướp từ Koh Ker, bán nó cho một nhà đấu giá London và âm mưu với một nhà buôn nghệ thuật Thái Lan và doanh nghiệp London cùng gian lận để có được giấy phép xuất khẩu. Do đó, bắt đầu hành trình kéo dài hàng thập kỷ của bức tượng, từ Koh Ker đến Bangkok đến London đến Bỉ đến New York, nơi Sotheby’s bị cáo buộc cố ý cung cấp thông tin xuất xứ không chính xác cho khách hàng tiềm năng. Sự công khai xung quanh trường hợp của Sotheby’s đã thúc đẩy một loạt trao trả từ các bảo tàng lớn của Hoa Kỳ như New York’s Metropolitan, Norton Simon ở Pasadena, Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland và Bảo tàng Nghệ thuật Denver đều trả lại tác phẩm điêu khắc Khmer bị đánh cắp từ bộ sưu tập của họ.
Trong những năm cuối đời, Latchford đã tiếp cận một số viện bảo tàng lớn với ý định bán bộ sưu tập. Việc xuất khẩu đồ vật cổ từ lâu đã bị coi là bất hợp pháp ở Campuchia, và thế giới nghệ thuật quốc tế cuối cùng đã bắt kịp. Với môi trường pháp lý và đạo đức mới mà ông thấy mình và sau đó là con gái ông không thể làm như vậy. Chính trong bối cảnh này, chúng ta nên hiểu cái gọi là “món quà”.
Đã đến lúc phải tạm dừng việc biết đến Latchford như một “học giả hàng đầu về cổ vật Khmer”. Những gì được mô tả là “các tác phẩm tham khảo căn bản” dường như là các danh mục tự xuất bản được thiết kế để đánh bóng danh tiếng và đồ vật của anh ta. Rằng một số học giả có biết đến anh ta nói nhiều hơn về việc kiếm tiền và khả năng tiếp cận hơn là về cái gọi là học bổng của Latchford. Chính phủ Campuchia đã rất hiểu biết và ân cần trong mối quan hệ lâu dài này. Đề nghị tôn vinh "người hiến tặng" và việc dán nhãn các đồ vật là đến từ “bộ sưu tập Latchford” trong bảo tàng quốc gia của Phnom Penh nói lên rất nhiều điều về chiến lượt hơn là tính nhân văn.
Tuy nhiên, giờ là lúc chúng ta nên chuyển sự chú ý của chúng ta ra khỏi Latchford và di sản mà sáu thập kỷ cướp bóc đã để lại trên khắp thế giới. Các đồ vật được bán hoặc tặng qua mạng lưới của Latchford vẫn thuộc về các nhà buôn quốc tế, nhà đấu giá, nhà sưu tập tư nhân, phòng trưng bày và bảo tàng. Trong khi đó ở Campuchia một giai đoạn mới vừa bắt đầu.
Không thể khắc phục những thiệt hại đã gây ra cho Campuchia bởi nhiều thập kỷ cướp bóc, vừa khai thác vừa góp phần vào sự mong manh của xã hội Campuchia trong và sau các cuộc chiến tranh cuối thế kỷ 20.
Mỗi bức tượng bị đánh cắp, mỗi ngôi đền bị phá hoại, đã làm vỡ tan đi trung tâm của một trật tự xã hội được tổ chức xung quanh việc tôn kính tổ tiên được thể hiện trong những tảng đá điêu khắc cổ này. Ngay cả khi trở lại, bối cảnh xã hội của nó không thể phục hồi. 
Tương tự như vậy, không thể hoàn tác những thiệt hại đã gây ra đối với kiến thức về Campuchia cổ được thể hiện bởi sự nguyên vị của các tác phẩm nghệ thuật. Đối với việc cướp bóc cũng xóa bỏ đi các tài liệu về bối cảnh lịch sử của chúng. Trong khi các đồ vật cuối cùng sẽ được trả lại cho viện bảo tàng, thì giờ đây chúng chỉ có thể cho chúng ta biết rất nhiều về lịch sử cổ mà chúng từng là một phần không thể thiếu.
Campuchia có nhiều các nhà khảo cổ học, nhà bảo tồn và nhà giáo dục có chuyên môn và có tay nghề cao. Với sự trở lại của những đồ vật Khmer cổ này, không nghi ngờ gì nữa, họ sẽ làm tất cả những gì có thể để phục hồi điều không thể.

Ashley Thompson là chủ tịch Hiram W Woodward về nghệ thuật Đông Nam Á, Đại học SOAS London
Stephen Murphy là giảng viên cao cấp của Pratapaditya Pal về quản thủ và bảo tàng học, Nghệ thuật châu Á, Đại học SOAS London 

Nguồn:
Thứ Bảy, ngày 13 tháng 2 năm 2021, Theo The guardian 
https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/feb/13/cambodia-looted-statues-ancient-khmer-objects

Tác giả: Ashley Thompson và Stephen Murphy

Người dịch: Nguyễn Văn Thọ

 

17 Tháng 2,2021

Chia sẽ mạng xã hội

Copyright © 2019 - Bản quyền thuộc về Ban quản lý Di sản văn hóa Mỹ Sơn

Giấy phép TTĐT: Số 11/GP - TTĐT - do sở Thông tin-Truyền thông tỉnh Quảng Nam cấp ngày 2/3/2015

Địa chỉ: Xã Duy Phú, Huyện Duy Xuyên, Tỉnh Quảng Nam - Email: mysonstr@gmail.com -Tel:0235.3731.361 - Website : www.mysonsanctuary.com.vn or disanvanhoamyson.vn

Designed by DA NANG WEB

Hotline tư vấn: 0235.3731.309
Zalo